Odrzucenie spadku jest jedyną czynnością w prawie spadkowym, w której zwłoka bywa nieodwracalna. Reszta spraw poczeka; ta nie. Poniżej terminy, procedura i pułapka, która najczęściej dotyczy dzieci.

Sześć miesięcy, ale od czego

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy. Termin ten biegnie jednak nie od śmierci spadkodawcy, lecz od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania.

Różnica bywa zasadnicza. Dalszy krewny, który o dziedziczeniu dowiedział się dopiero po odrzuceniu spadku przez osoby bliższe, ma własny termin liczony od tej wiadomości, a nie od pogrzebu. Dlatego pierwsze pytanie, jakie zadajemy w takiej sprawie, brzmi: kiedy i skąd dowiedziałeś się, że dziedziczysz.

Co się stanie, jeżeli nic nie zrobisz

Brak oświadczenia w terminie nie oznacza dziś odpowiedzialności bez ograniczeń. Milczenie jest równoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza - czyli z odpowiedzialnością za długi spadkowe ograniczoną do wartości stanu czynnego spadku.

To ważna zmiana w stosunku do stanu sprzed lat i warto ją znać, bo krąży sporo nieaktualnych informacji. Nie znaczy to jednak, że można sprawę zignorować: przyjęcie spadku, choćby ograniczone, wiąże się ze spisem inwentarza, kontaktem z wierzycielami i realnym obciążeniem organizacyjnym.

Gdzie i jak złożyć oświadczenie

Oświadczenie składa się przed notariuszem albo przed sądem - w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu składającego. Obie drogi są równoważne; notarialna bywa szybsza, sądowa tańsza.

Oświadczenie jest nieodwołalne i nie można go złożyć częściowo ani z zastrzeżeniem warunku. Odrzuca się spadek w całości albo wcale.

Dzieci: najczęstsza pułapka

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego, bo jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka. Przez lata rodzice wpadali tu w pułapkę: składali wniosek do sądu, postępowanie się przeciągało, a sześciomiesięczny termin upływał w międzyczasie.

Od 15 listopada 2023 roku problem został rozwiązany wprost w przepisach. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tym przedmiocie (art. 1015 § 1² KC). Nowelizacja przesądziła również, że dla zachowania terminu wystarczy złożenie wniosku do sądu o odebranie oświadczenia - nie trzeba zdążyć z całą procedurą (art. 1015 § 1¹ KC).

Mimo to nie warto zwlekać. Zawieszenie chroni termin, ale nie przyspiesza sądu, a sprawa dziecka i tak wymaga osobnego postępowania.

Efekt domina, o którym łatwo zapomnieć

Odrzucenie spadku traktuje się tak, jakby odrzucający nie dożył otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że dziedziczenie przechodzi na kolejne osoby - najczęściej na dzieci odrzucającego, a dalej na rodzeństwo i dalszych krewnych.

Odrzucenie zadłużonego spadku bez uprzedzenia rodziny bywa więc przysługą wątpliwą: dług trafia do kolejnych osób, które o niczym nie wiedzą i mogą przegapić własny termin. W takich sprawach planujemy całą sekwencję odrzuceń naraz, łącznie z dziećmi, zamiast rozwiązywać je pojedynczo.

Co przygotować

• odpis aktu zgonu spadkodawcy
• dokumenty potwierdzające pokrewieństwo
• informację, kiedy dowiedziałeś się o powołaniu do spadku i z jakiego źródła
• wiedzę o znanych długach i wierzycielach
• listę osób, które będą dziedziczyć po odrzuceniu, wraz z małoletnimi

Podsumowanie

Jeżeli podejrzewasz, że spadek jest zadłużony, sprawdź najpierw datę: kiedy dowiedziałeś się o powołaniu. Od niej liczy się wszystko. Sprawy o odrzucenie spadku, w tym w imieniu dzieci, prowadzimy w ramach prawa spadkowego. Gdy długi są już własne, a nie odziedziczone, rozwiązaniem bywa upadłość konsumencka.

Stan prawny: Kodeks cywilny, art. 1015, z uwzględnieniem nowelizacji obowiązującej od 15 listopada 2023 roku. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady w indywidualnej sprawie.